Philippe Lognoul — By Saro, Crans-près-Céligny (Zwitserland)
Wie Belgische procedurestukken naar het Frans vertaalt, werkt in een tweetalig rechtsstelsel. Dat lijkt een voordeel — er bestaat immers al een Franse rechtstaal — maar het is precies wat de valkuilen zo verraderlijk maakt. De vertaling die vlot leest, is niet noodzakelijk de vertaling die een advocaat kan gebruiken. Hieronder vijf fouten die ik in vijfendertig jaar praktijk het vaakst heb zien terugkeren, telkens met de reden waarom ze meer kosten dan ze lijken te kosten.
1. Vonnis en arrest zijn niet hetzelfde woord
De meest voorkomende fout, en de duurste. Beide termen worden vlot met « jugement » vertaald, maar in het Belgische Frans dekken zij verschillende beslissingen: een vonnis is een « jugement », uitgesproken door een rechtbank in eerste aanleg, door de vrederechter of door de politierechtbank; een arrest is een « arrêt », uitgesproken door een hof van beroep, door het Hof van Cassatie, door het Grondwettelijk Hof of door de Raad van State.
Het verschil is niet stilistisch. Wie « arrêt de la cour d’appel » vervangt door « jugement » verplaatst de beslissing één aanleg naar beneden en maakt het stuk onbruikbaar voor wie er termijnen of rechtsmiddelen uit moet afleiden.
Dezelfde waakzaamheid geldt voor de rechters zelf: een rechter is een « juge », maar een raadsheer bij een hof is een « conseiller ». « Juge de la cour d’appel » bestaat niet.
2. De rechtbanken heten sinds 2018 anders — en het is meer dan een naam
De wet van 15 april 2018 houdende hervorming van het ondernemingsrecht (BS 27 april 2018), in werking getreden op 1 november 2018, heeft de rechtbank van koophandel vervangen door de ondernemingsrechtbank — in het Frans: « tribunal de l’entreprise », voorheen « tribunal de commerce ». Het gaat niet om een loutere naamsverandering: de bevoegdheid steunt voortaan op het begrip onderneming uit het Wetboek van economisch recht en niet langer op de hoedanigheid van handelaar (art. 573 Ger.W.).
Voor de vertaler heeft dat twee gevolgen. Een stuk van vóór november 2018 spreekt terecht van rechtbank van koophandel, en die benaming moet dan ook als « tribunal de commerce » worden weergegeven: een historische verwijzing moderniseren is even fout als een actuele verwijzing verouderd laten. En vertaalgeheugens uit die periode blijven jarenlang de verkeerde benaming voorstellen — een geheugen beloont herhaling en bestraft actualisering.
Andere benamingen die geen improvisatie verdragen: vrederechter = « juge de paix », politierechtbank = « tribunal de police », arbeidsrechtbank = « tribunal du travail », arbeidsauditeur = « auditeur du travail », procureur des Konings = « procureur du Roi », gerechtsdeurwaarder = « huissier de justice », griffier = « greffier ».
3. De partijen veranderen van naam in hoger beroep
In eerste aanleg staan eiser en verweerder tegenover elkaar: « demandeur » en « défendeur ». In hoger beroep worden dat appellant en geïntimeerde: « appelant » en « intimé ». Bij het Hof van Cassatie: eiser in cassatie en verweerder in cassatie, « demandeur » en « défendeur en cassation ».
Wie in een beroepsakte « demandeur » schrijft waar « appelant » hoort te staan, laat de lezer twijfelen over de procedurele stand van het dossier. In een stuk dat aan een rechter wordt voorgelegd, is die twijfel een gebrek.
Let ook op de stukken zelf: conclusies zijn « conclusions » — niet « mémoire », niet « plaidoirie ». Een dagvaarding is in het Belgische Frans een « citation »; een verzoekschrift is een « requête ». De twee zijn geen synoniemen: zij bepalen hoe de zaak aanhangig is gemaakt.
Bijzondere aandacht verdienen de syntheseconclusies. Artikel 748bis Ger.W. bepaalt dat de laatste conclusies van een partij de vorm van syntheseconclusies aannemen, behoudens in de gevallen waarin conclusie mag worden genomen buiten de in artikel 747 bedoelde termijnen. Die syntheseconclusies vervangen, uitsluitend voor de toepassing van artikel 780, eerste lid, 3°, Ger.W., alle vorige conclusies en, in voorkomend geval, de gedinginleidende akte van de partij die ze neerlegt. De vervanging is dus functioneel en niet absoluut: zij bepaalt waarop de rechter nog moet antwoorden, terwijl de eerdere conclusies in het dossier blijven. Wie « conclusions de synthèse » vertaalt zonder die beperking te kennen, riskeert de draagwijdte van het stuk verkeerd voor te stellen.
4. Belgisch Frans is geen Frans Frans
Dit is de valkuil waar buitenlandse vertaalbureaus het vaakst instappen, meestal met de beste bedoelingen: zij laten het stuk nalezen door een Franse moedertaalspreker uit Frankrijk, die de Belgische termen « corrigeert » naar wat hij kent.
Een dagvaarding wordt in Frankrijk « assignation » genoemd, in België « citation ». Het Gerechtelijk Wetboek is « le Code judiciaire », afgekort « C. jud. », niet « le Code de procédure civile ».
Het fijnste geval is de rechtsplegingsvergoeding. Artikel 1022, eerste lid, Ger.W. omschrijft haar als « een forfaitaire tegemoetkoming in de kosten en erelonen van de advocaat van de in het gelijk gestelde partij » — in het Frans: « une intervention forfaitaire dans les frais et honoraires d’avocat de la partie ayant obtenu gain de cause ». De basis-, minimum- en maximumbedragen worden per schijf van de waarde van de vordering vastgesteld bij koninklijk besluit van 26 oktober 2007 en geïndexeerd.
Het Franse recht kent met artikel 700 van de Code de procédure civile wél degelijk een functioneel equivalent — de verliezende partij draagt de niet in de dépens begrepen advocatenkosten van de tegenpartij. Maar de regimes lopen uiteen: het Franse bedrag is niet getarifeerd, de rechter begroot het naar billijkheid of naar de economische toestand van de veroordeelde partij, en hij kan zelfs ambtshalve oordelen dat er geen aanleiding toe is. Het eigene van het Belgische stelsel is dus niet het bestaan van de vergoeding, maar haar tarifering en het verbod om meer dan dat bedrag ten laste van een partij te leggen.
Daarin schuilt de valkuil, en hij is subtieler dan hij lijkt: wie « rechtsplegingsvergoeding » weergeeft als « somme allouée au titre de l’article 700 », vertaalt niet de term maar importeert een ander regime. De juiste weergave is « indemnité de procédure », zonder meer.
De regel is eenvoudig en zelden toegepast: de doeltaal van een Belgisch procedurestuk is het Belgische Frans, en de kwaliteitscontrole hoort door iemand te gebeuren die dat rechtsstelsel kent, niet enkel de taal.
5. De Franse tekst bestaat al — u mag hem niet zelf maken
Dit is het punt dat alles wat voorafgaat overbodig zou maken indien het systematisch werd toegepast.
De Belgische wetgeving wordt in het Nederlands en het Frans bekendgemaakt, en beide versies zijn authentiek. Voor een wetsartikel, een uittreksel uit een wetboek of een bepaling die in een procedurestuk wordt aangehaald, is er dus niets te vertalen: de officiële Franse tekst bestaat, en de opdracht bestaat erin hem op te zoeken en over te nemen.
Wie hem herschrijft — hoe correct ook — levert een tekst af die van de wet afwijkt. Voor de advocaat die er een middel op bouwt, is dat geen nuance. Hetzelfde geldt voor de rechtspraak die in het Belgisch Staatsblad of in de officiële verzamelingen is gepubliceerd, en voor de Europese wetgeving, waarvan alle taalversies via EUR-Lex beschikbaar zijn.
In mijn eigen werkwijze is dit geen extra stap maar de kern van de opdracht: elke aangehaalde wettelijke verwijzing wordt tegen haar officiële gepubliceerde versie gecontroleerd, en de lijst van die controles wordt bij de levering gevoegd. Het is de enige kwaliteitsbelofte die de klant zelf kan natrekken.
Tot slot
Deze vijf valkuilen hebben één ding gemeen: geen enkele ervan wordt door een spellingcontrole, een vertaalgeheugen of een taalmodel opgemerkt. Zij zijn alle vijf onzichtbaar voor wie de taal beheerst maar het rechtsstelsel niet.
Dat is precies waarom juridische vertaling een vak apart blijft — en waarom de vraag die u aan een vertaler moet stellen niet luidt « spreekt u Nederlands », maar « kent u het Gerechtelijk Wetboek ».
Philippe Lognoul vertaalt sinds 1992 juridische, medische en financiële documenten naar het Frans, zijn moedertaal, vanuit het Nederlands, het Duits, het Engels en de Scandinavische talen. Hij is ProZ.com Certified PRO voor Nederlands–Frans en werkt vanuit Zwitserland.
